01 Blog · Profilaktyka
Badania profilaktyczne dla mężczyzn - kalendarz
Większość mężczyzn wie, że powinni się badać, i nie wie, co dokładnie oraz jak często. Ten kalendarz układa rzecz dekadami: co ma sens w wieku dwudziestu kilku lat, co dochodzi po czterdziestce, a co po pięćdziesiątce. Krótsza wersja tej listy jest lepsza od dłuższej, bo bywa realizowana.
02 Streszczenie
Najważniejsze w skrócie
Dobry kalendarz badań jest krótki i powtarzalny. Najwięcej dają rzeczy najprostsze, wykonywane regularnie, a nie najszerszy pakiet zrobiony raz i odłożony do szuflady.
- Ciśnienie wygrywa z całą resztąNadciśnienie tętnicze przez lata nie daje objawów, dotyczy bardzo dużej części dorosłych mężczyzn i jest jednym z najlepiej modyfikowalnych czynników ryzyka. Pomiar kosztuje minutę i nie wymaga skierowania.
- Wiek startu zależy od wywiadu rodzinnegoRak jelita grubego u rodzica, rak gruczołu krokowego u ojca lub brata, wczesny zawał w rodzinie. Każda z tych informacji przesuwa terminy wcześniej, czasem o dekadę.
- Część badań robi się raz w życiuOznaczenia w kierunku wirusowych zapaleń wątroby typu B i C oraz HIV wystarczy wykonać jednorazowo przy braku dalszego narażenia. Zakażenia te latami przebiegają bezobjawowo, a wykryte są dziś skutecznie leczone.
- Samobadanie jąder dotyczy młodych, nie starszychNowotwory jądra mają szczyt zachorowań między dwudziestym a czterdziestym rokiem życia, czyli odwrotnie niż większość nowotworów. To badanie należy do dwudziestolatka, a nie do sześćdziesięciolatka.
- PSA jest decyzją, nie pozycją w kalendarzuWytyczne europejskie proponują wspólną decyzję po omówieniu korzyści i możliwych szkód, a nie oznaczanie u każdego mężczyzny po kolei.
- Objaw zawsze wyprzedza kalendarzKrew w moczu, guzek w jądrze, niezamierzony spadek masy ciała czy krew w stolcu nie czekają na najbliższy termin badania okresowego.
03 Kalendarz
Dekada po dekadzie: co i kiedy
Poniższy układ jest punktem wyjścia dla mężczyzny bez objawów i bez rozpoznanych chorób przewlekłych. Wywiad rodzinny, palenie, masa ciała i wykonywany zawód potrafią przesunąć każdą z tych pozycji wcześniej.
-
20+trzecia dekada
Podstawa. Pomiar ciśnienia przy okazji każdej wizyty, masa ciała z obwodem talii, obejrzenie znamion raz w roku. Badania okresowe do pracy potraktuj jako okazję, a nie jako formalność, i poproś o wgląd w wyniki.
Specyficzne dla wieku. Comiesięczne samobadanie jąder po ciepłej kąpieli, kiedy moszna jest rozluźniona. Szukasz twardego, niebolesnego zgrubienia albo różnicy w wielkości między jądrami. Badania w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową przy zmianie partnerki lub partnera.
-
30+czwarta dekada
Podstawa. To, co wyżej, plus morfologia co kilka lat. Glukozę na czczo w tej dekadzie oznacza się przy nadwadze, cukrzycy w rodzinie, nadciśnieniu albo siedzącym trybie pracy. Bez tych czynników przesiew w kierunku cukrzycy zaczyna się od czterdziestego piątego roku życia.
Specyficzne dla wieku. Pierwsze przerzedzenie włosów zwykle pojawia się właśnie w tej dekadzie. Najczęściej odpowiada za nie łysienie androgenowe, ale nagłe rozlane wypadanie bywa objawem choroby tarczycy albo niedoboru żelaza, więc trafia do badań z krwi. Możliwości leczenia zestawiliśmy przy finasterydzie i minoksydylu, a całość tematu w dziale o łysieniu androgenowym.
-
40+piąta dekada
Podstawa. Profil lipidowy z oceną całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego, bo u mężczyzn zaleca się ją właśnie od tego wieku. Glukoza na czczo. Ciśnienie przynajmniej raz w roku, a przy wartościach granicznych pomiary domowe przez kilka dni.
Specyficzne dla wieku. Zaburzenia erekcji, jeśli się pojawią, traktuj jako wskazanie do sprawdzenia tych trzech rzeczy, a nie jako osobny problem. Tętnice prącia są węższe od wieńcowych i uszkodzenie śródbłonka daje w nich objaw wcześniej. Napisaliśmy o tym osobno przy erekcji jako sygnale ze strony serca.
-
50+szósta dekada
Podstawa. Kontynuacja powyższych oznaczeń w odstępach ustalonych z lekarzem. Dochodzi przesiew w kierunku raka jelita grubego, którym w Polsce objęte są osoby w przedziale od pięćdziesiątego do sześćdziesiątego piątego roku życia, a przy obciążeniu rodzinnym wcześniej.
Specyficzne dla wieku. Rozmowa o oznaczaniu PSA i o objawach z dolnych dróg moczowych. Zamiast opisywać je z pamięci, policz je raz w kwestionariuszu IPSS i zabierz wynik na wizytę.
-
60+siódma dekada i dalej
Podstawa. Ciśnienie, lipidogram i glikemia w odstępach zależnych od dotychczasowych wyników i przyjmowanych leków. Przegląd wszystkich stosowanych preparatów raz w roku, bo w tym wieku najczęściej dochodzi do niepotrzebnego nakładania się leczenia.
Specyficzne dla wieku. W części zaleceń pojawia się jednorazowe badanie ultrasonograficzne aorty brzusznej u mężczyzn, którzy palili. Warto też ocenić gęstość mineralną kości przy złamaniu po niewielkim urazie, ponieważ osteoporoza u mężczyzn bywa rozpoznawana późno.
Zakres badań ustala zawsze lekarz, biorąc pod uwagę wywiad, wyniki wcześniejsze i przyjmowane leki. Powyższy układ jest orientacyjny i nie zastępuje takiej oceny.
04 Częstotliwość
Co powtarzać często, a co rzadziej, niż się wydaje
Najczęstszym błędem nie jest pomijanie badań, tylko powtarzanie tych samych oznaczeń co pół roku przy jednoczesnym omijaniu rzeczy, które robi się raz albo dwa razy w życiu.
| Badanie | Orientacyjna częstość | Uwagi |
|---|---|---|
| Ciśnienie tętnicze | Przynajmniej raz w roku, przy wartościach granicznych pomiary domowe | Nie wymaga skierowania ani laboratorium. Najlepszy stosunek korzyści do wysiłku w całym zestawie. |
| Profil lipidowy | U mężczyzn od czterdziestki, powtarzany co kilka lat przy prawidłowym wyniku | Odstęp skraca się przy leczeniu hipolipemizującym albo przy podwyższonym ryzyku. |
| Glukoza na czczo | Mniej więcej co trzy lata od czterdziestego piątego roku życia | Wcześniej i częściej przy nadwadze, cukrzycy w rodzinie, nadciśnieniu. |
| HBV, HCV, HIV | Raz w życiu przy braku dalszego narażenia | Najczęściej pomijana pozycja w całym kalendarzu. Wszystkie trzy przebiegają latami bezobjawowo. |
| Przesiew jelita grubego | Zgodnie z programem, od pięćdziesiątego roku życia | Przy raku jelita grubego u rodzica termin przesuwa się wcześniej. Krew w stolcu nie czeka na termin. |
| Samobadanie jąder | Raz w miesiącu, głównie między dwudziestym a czterdziestym rokiem życia | Każde nowe, twarde zgrubienie wymaga oceny lekarskiej, nawet gdy nie boli. |
| PSA | Po wspólnej decyzji z lekarzem, nie z automatu | Oznaczenia w jednym laboratorium, wyniki trzymane razem z datami. Liczy się kierunek zmian. |
Więcej o zestawie oznaczeń dla mężczyzn w tej grupie wiekowej, wraz z przygotowaniem do pobrania krwi, zebraliśmy na stronie o badaniach profilaktycznych po czterdziestce.
05 Kwalifikacja
Sprawdź, czy kwalifikujesz się do e-recepty
Konsultacja online przydaje się przy omówieniu wyników, przy kontynuacji leczenia zaczętego wcześniej i przy zaplanowaniu tego, co zbadać w następnej kolejności. Nie zastąpi badania fizykalnego ani obrazowania. Przejrzyj pięć punktów poniżej.
Wypełnij wywiad medyczny 59,00 zł za konsultację lekarską. BLIK, karta, Link. O wystawieniu e-recepty decyduje lekarz i może odmówić.- Masz ukończone 18 lat i mieszkasz w Polsce.
- Nie występują u Ciebie objawy alarmowe wymienione niżej w tym wpisie.
- Masz wyniki badań z datami albo ich zdjęcia gotowe do dołączenia.
- Znasz nazwy leków przyjmowanych na stałe, w tym preparatów bez recepty i suplementów.
- Chcesz omówić wyniki albo kontynuować leczenie prowadzone wcześniej.
06 Granice
Czego kalendarz nie załatwi
Kalendarz dotyczy osoby bez objawów. W chwili, gdy objaw się pojawia, przestaje obowiązywać i zastępuje go zwykła kolejność: rozmowa z lekarzem, badanie, dopiero potem ewentualne oznaczenia.
Rozróżnienie jest istotne, bo działa też w drugą stronę. Zdarza się, że mężczyzna z krwią w moczu czeka trzy miesiące na termin badań okresowych, zamiast zgłosić się od razu. Prawidłowy wynik pakietu badań nie unieważnia objawu, który wciąż występuje.
Kalendarz jest dla tych, u których nic się nie dzieje. Objaw ma własny tryb i własne tempo.
Objawy, przy których nie czeka się na najbliższy termin
- krew w moczu, w nasieniu albo w stolcu, także jednorazowa i bezbolesna,
- wyczuwalny guzek lub stwardnienie w jądrze, również bez bólu,
- nagły, silny ból jądra z obrzękiem moszny, zwłaszcza u nastolatka lub młodego mężczyzny,
- całkowite zatrzymanie moczu z bólem podbrzusza,
- niezamierzony spadek masy ciała, nocne poty albo utrzymujący się ból kostny,
- ból w klatce piersiowej lub duszność pojawiające się przy wysiłku.
Osobną kategorią są objawy, które nie wymagają oddziału ratunkowego, ale nie powinny czekać do najbliższego bilansu: pogarszające się oddawanie moczu, wstawanie w nocy kilka razy, utrzymujące się od kilku miesięcy zaburzenia erekcji. Kiedy sprawa należy do specjalisty, rozpisaliśmy przy tekście o tym, kiedy zgłosić się do urologa.
07 Podsumowanie
Praktyczne wnioski
Cztery rzeczy, po których kalendarz z tego wpisu ma szansę być realizowany dłużej niż przez jeden rok.
- Przypnij badania do stałej daty. Miesiąc urodzin albo początek roku. Termin bez kotwicy przesuwa się w nieskończoność, a rok mija szybciej, niż się wydaje.
- Trzymaj wyniki w jednym miejscu. Folder w telefonie albo Internetowe Konto Pacjenta. Przy trzecim oznaczeniu ten zbiór wart jest więcej niż każde z badań osobno, bo pokazuje kierunek.
- Zacznij od wywiadu rodzinnego, nie od pakietu. Rak jelita grubego u rodzica, rak gruczołu krokowego u ojca lub brata, wczesny zawał w rodzinie. Te trzy pytania zmieniają terminy bardziej niż jakikolwiek zestaw z półki.
- Jedno badanie robione konsekwentnie bije dziesięć zrobionych raz. Ciśnienie mierzone co roku daje więcej niż najszerszy pakiet wykonany jednorazowo i odłożony.
Jeżeli masz świeże wyniki i nie wiesz, co z nich wynika, opisz sytuację w wywiadzie medycznym i dołącz zdjęcia wydruków. Lekarz oceni je w kontekście wieku, wywiadu rodzinnego i przyjmowanych leków oraz wskaże, co zrobić dalej. Przebieg konsultacji opisaliśmy na stronie jak to działa.
Cena dotyczy konsultacji lekarskiej i nie obejmuje kosztu badań ani ceny leku w aptece. Przy odmowie z przyczyn medycznych opłatę zwracamy. Gdy lekarz poprosi o dokumentację, a ta nie zostanie dostarczona, konsultacja została wykonana i opłata nie podlega zwrotowi.08 Co dalej
Powiązane materiały
09 Pytania czytelników
Pytania, które dostajemy po tym wpisie
Czy pakiet badań kupiony w laboratorium raz w roku załatwia sprawę?
Częściowo, i to jest główna pułapka takich pakietów. Zestawy sprzedawane jako przegląd zdrowia zawierają zwykle morfologię, lipidogram i glukozę, czyli rzeczywiście przydatne oznaczenia, ale pomijają rzeczy, których z krwi nie widać: pomiar ciśnienia, obejrzenie znamion, ocenę masy ciała i obwodu talii oraz rozmowę o piciu i paleniu. Do tego dokładają badania, których u osoby bez objawów zwykle się nie zleca, a które przy przypadkowym odchyleniu uruchamiają diagnostykę bez potrzeby. Sensowniej ustalić zestaw z lekarzem, niż kupić najszerszy pakiet z półki.
Mam czterdzieści lat i nic mi nie dolega. Od czego zacząć?
Od czterech rzeczy, które przy braku objawów dają najwięcej. Zmierz ciśnienie i powtarzaj ten pomiar przynajmniej raz w roku, bo nadciśnienie latami nie boli. Oznacz profil lipidowy, ponieważ u mężczyzn ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego zaleca się właśnie od tego wieku. Sprawdź glukozę na czczo, zwłaszcza przy nadwadze albo cukrzycy w rodzinie. Wykonaj raz w życiu badania w kierunku zakażeń wirusami zapalenia wątroby typu B i C oraz HIV, bo przez lata przebiegają bezobjawowo, a wykryte dają się leczyć. Reszta zależy od wywiadu rodzinnego i od tego, co pokażą te oznaczenia.
Czy w kalendarzu powinno się znaleźć PSA?
To jedyna pozycja z tego zestawu, której nie wpisuje się do kalendarza z automatu. Wytyczne europejskie zalecają w tej sprawie wspólną decyzję pacjenta i lekarza po omówieniu korzyści oraz możliwych szkód, ponieważ podwyższony wynik uruchamia dalszą diagnostykę, a część wykrytych zmian nigdy nie dałaby objawów. Rozmowę przeprowadza się zwykle po pięćdziesiątce, a przy raku gruczołu krokowego u ojca lub brata wcześniej. Jeśli po tej rozmowie decydujecie się oznaczać marker, wyniki warto wykonywać w jednym laboratorium i trzymać razem z datami, bo znaczenie ma kierunek zmian.
10 Autorstwo
Autor, recenzja medyczna i źródła
Zakresy wiekowe i częstości badań opieramy na wytycznych europejskich towarzystw naukowych oraz na informacjach o programach profilaktycznych publikowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Zasady wczesnego wykrywania raka gruczołu krokowego pochodzą z wytycznych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego. Kategorie dostępności leków sprawdzamy w Rejestrze Produktów Leczniczych. Wpis aktualizujemy po zmianie zaleceń albo zasad programów.
Źródła- pacjent.gov.pl: programy profilaktyczne finansowane ze środków publicznych
- EAU Guidelines: Prostate Cancer, rozdział o wczesnym wykrywaniu
- EAU Guidelines: Testicular Cancer
- Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne: wytyczne dotyczące prewencji chorób układu krążenia
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności preparatów
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Nie zawiera zaleceń dawkowania. Zakres i częstość badań ustala lekarz po indywidualnej ocenie. W stanie nagłego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.